ROMANŞÇA: İSVİÇRE’NİN DÖRDÜNCÜ ULUSAL DİLİNİN HAYATTA KALMA SAVAŞI

focusAnaliz: Romanşça: Bir Azınlık Dilinin Kaderi ve Dilsel Özgürlük Manifestosu

Benim, bir Kürt olarak, Romanşça ile kurduğum duygusal bir bağ var; o, empati kurabildiğim bir azınlık dilidir. Doğduğum topraklarda, atalarımın topraklarında bir azınlık üyesi olan ve yıllarca dilinin yasaklı olmasından kaynaklanan sorunlarla boğuşan biri olarak, İsviçre gibi nispeten azınlıklara çok fazla saygısı olan bir devlette Romanşça ile tanışmış olmak beni gerçekten heyecanlandırdı.

Bir yanda, kendi dilim Kürtçe üzerindeki baskılar ve yasaklamalar bu çağda bile devam ederken ve dilim hala koruma altına alınamamışken, diğer yanda Romanşça’nın benzer bir tarihten geçse de İsviçre tarafından korunmaya alınması ve Romanşların özgürce kendi lehçelerini konuşma mücadelesi, bu dilin kaderini benim dilimin kaderinden ayırmıştır.

Bana göre ırklar çok da önemsenecek bir durum değildir; hepimiz aynıyız ve eşitiz. Ama diller hakkında böyle düşünmüyorum: Diller önemlidir ve önlerinde engel teşkil etmemelidir. Herkes özgürce kendi dilini konuşabilmeli ve bunu devletlerin iznine dahi bırakmamalıdır. Romanşça’da da bu mücadelenin özellikleri var. Duyduğumdan beri öğrenmeyi çok istediğim bir dil olan Romanşça, bu ülkenin binlerce yıllık genetiğini taşıyor.

II. Tarihsel Kökenler ve Dilsel Sınıflandırma

Romanşça, İsviçre’nin Grisons (Graubünden) kantonunda konuşulan kadim bir Romen dilidir. Bu dilin kökeni, MÖ 15 yılında Romalıların antik Raetia eyaletini fethetmelerinin ardından, bölgeye yayılan Halk Latincesi’ne dayanmaktadır. Bu nedenle Romanşça, İtalyanca ve Fransızca ile aynı dil ailesinden gelir ve binlerce yıllık bir genetik mirası taşır.

Rhaeto-Romance Hipotezi: Kimlik ve Sınıflandırma

Romanşça, İtalya’daki Ladin ve Friulian dilleriyle birlikte Rhaeto-Romance alt grubu içinde gruplandırılır. Bu gruplama, dilin hayatta kalma mücadelesi için kritik öneme sahiptir. Çünkü bu akademik ayrım, Romanşça’nın İtalyanca’nın basit bir lehçesi olarak algılanmasını engeller ve ona ayrı bir azınlık dil kimliği kazandırır. Ancak tüm bu dilleri konuşanların toplam sayısı, küresel ölçekte yaklaşık 660.000 gibi az bir sayıdır.

Tarihsel Daralma Eğilimi: Almanca Baskısı

Romanşça, 12. yüzyıldan itibaren hızlanan Almanlaşma süreci nedeniyle dil alanının sürekli daralmasına neden olmuştur. Özellikle Almanca’ya geçişin kentsel merkezlerde başlaması, Romanşça’yı kırsal ve dağlık topluluklara itmiştir. Bu durum, dilin yalnızca coğrafi değil, aynı zamanda sosyo-ekonomik olarak da marjinalleşmesine yol açan temel tarihi faktördür.

III. Yasal Statü, Demografik Gerileme ve Graubünden Üç Dilliliği

Romanşça’nın varlığı, politik bir iradenin sonucudur. Bu dil, 1938 yılında İsviçre halkının oylamasıyla dördüncü ulusal dil olarak tanınmıştır. Bu karar, İtalyan Faşizminin yayılmasına karşı İsviçre’nin çok dilli mirasını savunma amaçlı, güçlü bir politik hamleydi. Daha sonra, dilin statüsü daha da güçlendirilerek 1996 yılında federal hükümet nezdinde resmi dil olarak da tanınmıştır.

Benim için bu durum, halkların haklarının tanınması ve korunması açısından bir ders niteliğindedir. Kendi dilinin yasaklanmasını deneyimlemiş biri olarak, Romanşça’nın 1938’de anayasal koruma altına alınması kararı, devletlerin bir azınlık diline sahip çıkma iradesini gösterir. Bir dille birlikte o dilin kültürel kimliği de korunmaya alınmıştır. Bu tür adımlar, sadece tarihi bir mirasın değil, aynı zamanda o topraklarda yaşayan insanların temel kimlik hakkının da tanınmasıdır.

İsviçre’deki Dilsel Çeşitliliğe Giriş: İsviçre’nin genel dil coğrafyası, 26 kantonun resmi dilleri ve göçmen dillerinin haritası hakkında daha kapsamlı bilgi için İsviçre Dilleri makalemizi okuyabilirsiniz.

Demografik Gerçekler:

• Nüfus Payı: İsviçre nüfusunun sadece %0.5’i Romansh konuşur.
• Karşılaştırma: Romansh, istatistiksel olarak Sırpça, İngilizce ve Türkçe gibi ulusal olmayan dillerin gerisinde kalmaktadır.
• Graubünden’in Üç Dilli Yapısı: Graubünden, İsviçre’de üç resmi dile (Almanca %68, Romansh %15, İtalyanca %10) sahip tek kantondur. Ancak Almanca çoğunluğunun ekonomik baskısı, Romansh konuşanların oranının son 50 yılda yarı yarıya düşmesine neden olmuştur.

IV. Dilin İç Yapısı: Lehçeler, Standardizasyon ve Direniş

Romansh, Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Putèr ve Vallader olmak üzere beş bölgesel lehçeden oluşur. Bu parçalanma, dilin tek tip bir edebi gelişimini engellemiştir.

Rumantsch Grischun (RG) Çatışması: Dilsel parçalanmayı gidermek amacıyla, 1982’de standartlaştırılmış bir yazı dili olan Rumantsch Grischun (RG) geliştirilmiştir. RG, federal ve kantonal yönetimler tarafından resmi belge ve iletişim dili olarak benimsenmiştir. Ancak bu standardizasyona karşı, yerel topluluklar kendi özgün dil miraslarını koruma adına şiddetli bir direniş sergilemiştir.

V. Eğitimde Çifte Yük ve Etki Alanı Kaybı

Romansh öğrencilerinin karşılaştığı dilsel yük, benzersiz bir şekilde ağırdır. Öğrenciler; kendi yerel lehçelerini, standart RG’yi, konuşma dili olan İsviçre Almancası’nı ve resmi okuryazarlık dili olan Yüksek Almanca’yı öğrenmek zorundadırlar.

• Yapısal Zafiyet: Ortaöğretime geçişte, Romansh okullarında bile derslerin çoğu Almanca’ya dönmektedir. Bu politika, Romansh’ı sadece erken çocukluk ve sosyal etkileşim alanlarına hapsederek dilin işlevsel etki alanını daraltmaktadır.

Bilgiler üzerinden de görüldüğü gibi, bir Kürt için hayal edilemeyecek kadar özgürce bir alanı olmasına rağmen, Romansh’ın varlığı ve konuşanlarının dilsel alanları hala tamamen karşılanmıyor. Umarım dünyada, korunma çabasına ya da konuşulma mücadelesine girmeden, bütün dillerin özgürce konuşulduğu bir dünya kurmayı başarırız.